Phần lớn thời gian khó trong công việc không nằm ở lúc làm, mà ở lúc phải chọn. Chọn nhà cung cấp nào, làm trước tính năng nào, dừng hay tiếp một hạng mục đang dở. Bộ prompt này gồm năm prompt giúp bạn bày rõ các lựa chọn ra giấy trước khi quyết, thay vì quyết theo cảm tính rồi mất công giải trình sau.
Các prompt viết trung tính, dùng được với Claude, ChatGPT, Gemini hay Copilot. Điểm chung của cả năm: AI không quyết thay bạn, nó chỉ giúp bạn nhìn thấy thứ bạn đang bỏ sót.
Chọn prompt nào cho tình huống nào
Nếu chưa rõ bắt đầu từ đâu, cứ dùng QD-01 trước để gom hết phương án và tiêu chí lại, rồi mới đi sâu bằng các prompt còn lại.
Một điều cần làm trước khi dán prompt
Tài liệu prompt engineering của Anthropic có một khuyến nghị đáng chú ý: khi bạn giải thích thêm vì sao bạn cần một thứ gì đó, chứ không chỉ nêu yêu cầu, AI hiểu mục tiêu của bạn tốt hơn và trả lời sát hơn [1]. Với việc ra quyết định, điều này đặc biệt đúng.
Cùng một câu hỏi "nên chọn phương án nào", câu trả lời sẽ khác hẳn nếu bạn nói thêm rằng quyết định này cần bảo vệ trước ban lãnh đạo, hay rằng ràng buộc lớn nhất là thời gian chứ không phải chi phí. Vì vậy trong các prompt dưới đây, phần bối cảnh không phải để cho đủ khuôn, nó là phần quyết định chất lượng đầu ra.
Năm prompt dùng ngay
Cách dùng: mở cuộc trò chuyện mới, dán prompt, điền vào các chỗ [NGOẶC VUÔNG]. Che dữ liệu nhạy cảm trước khi dán.
1. Dựng ma trận quyết định có trọng số (QD-01)
Bạn là một chuyên gia hỗ trợ ra quyết định, quen giúp các nhóm chuyển từ tranh luận cảm tính sang so sánh có tiêu chí. Nhiệm vụ: giúp tôi dựng một ma trận quyết định cho tình huống dưới đây. Vấn đề cần quyết: [MÔ TẢ QUYẾT ĐỊNH]. Các phương án đang cân nhắc: [LIỆT KÊ PHƯƠNG ÁN]. Bối cảnh: quyết định này quan trọng vì [LÝ DO]; ràng buộc lớn nhất là [THỜI GIAN / NGÂN SÁCH / NHÂN SỰ / RỦI RO]; người ra quyết định cuối là [VAI TRÒ]. Yêu cầu: (1) đề xuất 5 đến 7 tiêu chí đánh giá phù hợp với tình huống này, giải thích ngắn vì sao mỗi tiêu chí cần có; (2) đề xuất trọng số cho từng tiêu chí, tổng bằng 100, và nêu rõ căn cứ của cách chia trọng số; (3) dựng bảng ma trận với các phương án là hàng và tiêu chí là cột, để trống ô điểm cho tôi tự chấm; (4) chỉ ra những tiêu chí mà bạn nghĩ tôi dễ bỏ sót nhất trong loại quyết định này. Đừng tự chấm điểm thay tôi vì bạn không nắm đủ dữ liệu thực tế. Chỗ nào cần tôi bổ sung thông tin mới đánh giá được thì ghi rõ "[cần bổ sung]".
2. So sánh các phương án theo tiêu chí đã có (QD-02)
Bạn là một người phân tích độc lập, không có lợi ích gắn với bất kỳ phương án nào dưới đây. Nhiệm vụ: so sánh các phương án và chỉ ra chúng thực sự khác nhau ở đâu. Các phương án và thông tin tôi có: [DÁN THÔNG TIN TỪNG PHƯƠNG ÁN, VÍ DỤ BÁO GIÁ, TÍNH NĂNG, ĐIỀU KHOẢN]. Tiêu chí tôi quan tâm, xếp theo thứ tự ưu tiên: [LIỆT KÊ TIÊU CHÍ]. Bối cảnh: [MÔ TẢ TÌNH HUỐNG VÀ VÌ SAO PHẢI CHỌN]. Yêu cầu: (1) lập bảng so sánh theo đúng các tiêu chí tôi nêu, mỗi ô ghi ngắn gọn và bám vào thông tin tôi cung cấp; (2) tách riêng phần "khác biệt thực chất" và phần "khác biệt trên giấy tờ nhưng thực tế không đáng kể"; (3) chỉ ra những thông tin quan trọng mà tôi chưa cung cấp, khiến việc so sánh chưa đầy đủ; (4) với mỗi phương án, nêu một câu về việc nó phù hợp nhất trong hoàn cảnh nào. Không đưa ra khuyến nghị chọn phương án nào, vì quyết định thuộc về tôi. Không suy đoán thông tin không có trong dữ liệu tôi đưa; thiếu thì ghi "chưa rõ".
3. Phân tích đánh đổi: chọn cái này thì mất gì (QD-03)
Bạn là một người có thói quen nhìn ra cái giá phải trả của mỗi lựa chọn. Phương án tôi đang nghiêng về: [MÔ TẢ PHƯƠNG ÁN]. Các phương án tôi sẽ bỏ qua nếu chọn cái trên: [LIỆT KÊ]. Bối cảnh: [MÔ TẢ TÌNH HUỐNG]; điều tôi sợ nhất khi quyết sai là [HỆ QUẢ]. Yêu cầu: (1) nêu rõ tôi đang đánh đổi những gì, cụ thể theo từng khía cạnh: chi phí, thời gian, chất lượng, rủi ro, và khả năng thay đổi về sau; (2) chỉ ra những cái giá không hiện ra ngay mà chỉ lộ sau vài tháng, ví dụ chi phí vận hành, phụ thuộc vào một nhà cung cấp, hay nợ kỹ thuật; (3) đánh giá mức độ khó đảo ngược của quyết định này theo thang dễ, trung bình, khó, kèm giải thích; (4) nêu ba điều kiện mà nếu xảy ra thì tôi nên xem xét lại lựa chọn này. Trình bày theo bốn mục, tối đa 400 từ. Chỉ dựa trên thông tin tôi cung cấp, không tự bổ sung dữ kiện.
4. Pre-mortem: tưởng tượng quyết định này đã thất bại (QD-04)
Bạn hãy giả định rằng sáu tháng đã trôi qua kể từ khi quyết định dưới đây được thực hiện, và nó đã thất bại rõ ràng. Nhiệm vụ của bạn là viết bản giải thích vì sao nó thất bại. Quyết định đã chốt: [MÔ TẢ QUYẾT ĐỊNH VÀ CÁCH TRIỂN KHAI]. Bối cảnh: đội ngũ [MÔ TẢ]; các bên liên quan [DANH SÁCH]; những gì đã biết chắc: [LIỆT KÊ]. Yêu cầu: (1) nêu năm nguyên nhân thất bại có khả năng xảy ra cao nhất, viết ở thì quá khứ như thể nó đã xảy ra thật; (2) với mỗi nguyên nhân, chỉ ra dấu hiệu sớm mà lẽ ra chúng tôi đã có thể nhận ra trong tháng đầu tiên; (3) với mỗi nguyên nhân, nêu một việc cụ thể có thể làm ngay bây giờ để giảm khả năng xảy ra; (4) chỉ ra nguyên nhân nào trong số đó thuộc loại chúng tôi kiểm soát được, và nguyên nhân nào phụ thuộc bên ngoài. Tập trung vào những kịch bản thực tế, đừng nêu các thảm họa hiếm gặp. Nếu thiếu thông tin để đánh giá một khía cạnh nào đó thì ghi "[cần bổ sung]".
5. Rà lại quyết định dừng hay tiếp (QD-05)
Bạn là một người rà soát dự án, có nhiệm vụ giúp tôi nhìn tình hình hiện tại một cách tỉnh táo, không bị chi phối bởi công sức đã bỏ ra. Tình hình hiện tại: [MÔ TẢ HẠNG MỤC ĐANG DỞ, ĐÃ LÀM ĐƯỢC GÌ, CÒN LẠI GÌ]. Nguồn lực đã tiêu: [THỜI GIAN, NGÂN SÁCH, NHÂN LỰC]. Nguồn lực ước tính còn cần: [SỐ LIỆU]. Bối cảnh: mục tiêu ban đầu là [MỤC TIÊU]; điều gì đã thay đổi so với lúc bắt đầu: [MÔ TẢ]. Yêu cầu: (1) đánh giá xem mục tiêu ban đầu còn giá trị trong bối cảnh hiện tại hay không; (2) chỉ ra chỗ nào trong lập luận của tôi đang bị chi phối bởi tâm lý tiếc công sức đã bỏ ra, thay vì nhìn vào giá trị còn lại phía trước; (3) nêu ba phương án ngoài hai lựa chọn dừng hẳn và tiếp tục như cũ, ví dụ thu hẹp phạm vi hoặc tạm hoãn; (4) với mỗi phương án, nêu điều kiện để nó là lựa chọn đúng. Đừng khuyên tôi dừng hay tiếp, hãy làm rõ các lựa chọn để tôi tự quyết. Chỉ dùng thông tin tôi cung cấp; thiếu dữ liệu thì ghi "[cần bổ sung]".
Ba lưu ý khi dùng
- AI không có dữ liệu thực tế của bạn. Nó không biết nhà cung cấp nào từng trễ hẹn, đội nào đang quá tải. Vì vậy cả năm prompt đều được thiết kế để AI dựng khung và đặt câu hỏi, không phải để nó chấm điểm hay chọn thay bạn.
- Đừng bỏ qua phần bối cảnh. Nếu chỉ dán mỗi danh sách phương án, bạn sẽ nhận về một bảng so sánh chung chung đọc như bài mẫu trên mạng. Phần bối cảnh mới là thứ làm cho kết quả dùng được.
- Che dữ liệu nhạy cảm. Báo giá của đối tác, điều khoản hợp đồng, số liệu kinh doanh chưa công bố đều cần cân nhắc trước khi dán. Có thể thay bằng dữ liệu quy đổi, ví dụ ghi "Nhà cung cấp A" thay vì tên thật.
Prompt hữu ích nhất trong bộ này thường là QD-04. Nó khó chịu để đọc, nhưng thường là chỗ bạn tìm ra thứ mình đã bỏ sót.
Tài liệu tham khảo
[1] Anthropic — Prompting best practices, Claude Platform Docs. https://platform.claude.com/docs/en/build-with-claude/prompt-engineering/claude-prompting-best-practices